Javette

იარაღის  და საბრძოლო მასალის ევოლუცია უმეტეს შემთხვევაში (რათქმაუნდა არა ყველგან და ყოველთვის) ომთან არის დაკავშირებული. ომი არის რეალური, უტყუარი  და ყველაზე პრაქტიკული გამოცდა, რომელიც ავლენს ბრძოლაში გამოყენებული საარმიო იარაღის (ხაზს ვუსვამ სიტყვა საარმიოს, რადგანაც სამოქალაქო იარაღის შემთხვევაში ეს აუცილებლად ასე არ ხდება) სუსტ / ძლიერ მხარეებს და ხშირად იძლევა ნათელ სურათს იმის შესახებ, თუ რა ცვლილებები უნდა გატარდეს შეიარაღების გასაუმჯობესებლად. რეალური საბრძოლო პრაქტიკისას იქმნება კონკრეტული სიტუაციები, როდესაც შეიარაღებაში არსებული მოდელები, არ და ვერ იქნება გამოყენებული კონკრეტული დავალებების შესრულბისას, რადგანაც ისინი უბრალოდ არ შეესაბამებიან კონკრეტული ოპერაციის მოთხოვნებს.  ასეთ შემთხვევაში საქმეში ერთვებიან საკონსტრუქტორო ბიუროები და ცდილობენ შექმნან ახალი ეგზემპლარები, რომლითაც შესაძლებელი გახდება შევსებულ იქნას შეიარაღების ის „ცარიელი ადგილები“, რომელიც რეალურმა საბრძოლო პრაქტიკამ გამოავლინა. სწორედ ერთერთ ასეთ ეგზემპლარზე მინდა ვისაუბროთ ამ სტატიაში.

60-ანი წლების შუალედში ამერიკულმა კომპანიამ „MB Associates“ (შემოკლებით MBA), რომელიც ცნობილია პისტოლეტებით  „Gyrojet“  (ეს პისტოლეტები ტრადიციული ვაზნის ნაცვლად იყნებდა მინი რაკეტებს), წამოიწყო ახალი პროექტი. აღნიშნული პროექტის ფარგლებში, უნდა შემუშავებულიყო სპეციალური ვაზნა, რომელსაც გამოიყენებდნენ კონკრეტული ოპერაციების შესრულებისას. „MB Associates“-ის თანამშრომლებმა შეისწავლეს აშშ-ს არმიის და სპეცდანიშნულების დანაყოფის საჭიროებები, რის შედეგადაც გადაწყვიტეს შეექმნათ ახალი ტიპის საბრძოლო მასალა და იარაღი, რომელიც საყარაულო ძაღლების წინააღმდეგ უნდა გამოყენებულიყო. გარდა ძაღლებისა ამ იარაღის გამოყენება შესაძლებელი იქნებოდა ასევე ადამიანების წინააღმდეგაც. მთავარ გათვლას წარმოადგენდა ის, რომ გასროლა უნდა ყოფილიყო ჩუმი და არალეტალური. მარტივად რომ ვთქვათ ბილოგიური სამიზნე რომელსაც მოხვდებოდა ტყვია, უნდა დაძინებულიყო  და არა გარდაცვლილიყო. ფაქტიურად ეს უნდა ყოფილიყო ერთგვარი ტრანკვილიზატორი. გარდა დასაძინებელი შემადგენლობისა, შესაძლებელი იყო ასევე სხვა ნივთიერების გამოყენება, რომელიც მოახდენდა ობიექტის დროებით პარალიზებას. მიუხედავად იმისა, რომ სამხედროებს და სპეცსამსახურებს არ მიუმართავთ ოფიციალური მოთხოვნით, კოპანია „MB Associates“ თავის ინიციატივით გამოვიდა და გადაწყვიტა მსგავსი საბრძოლო მასალის შექმნა.

თავდაპირველად გადაწყდა, რომ შემუშავებულიყო სპეციალური ვაზნა, რომელსაც ლულის ადაპტერის მეშვეობით გამოიყენებდნენ აშშ-ს არმიის საშტატო შაშხანაში M-16.  მსროლელს უნდა მოეხდინა M-16-ის ლულაში გრძელი გლუვლულიანი ლულა- ადაპტერის ჩამაგრება და სპეციალური ფიქსატორების მეშვებით მისი დაფიქსირება. გლუვი ლულა ადაპტერის კალიბრი შეადგენდა 0,76მმ-ს. მისი მონტაჟი და დემონტაჟი არ საჭიროებდა დიდ ძალისხმევას, რისი წყალობითაც მსროლელს მცირე დროში შეეძლო მოეხსნა ადაპტერი ლულიდან და გაეგრძელბინა საბრძოლო 5,56x45 კალიბრის ვაზნებით სროლა.

მთავარ ობიექტს წარმოადგენდა ახალი საბრძოლო მასალა, რომელიც 5,56x45 კალიბრის ვაზნის მასრისგან შედგებოდა. კონსტრუქტორებმა აიღეს საშტატო ვაზნის 5,56x45 მასრა და გაბურღეს მისი ფუძე ისე, რომ მასში მოთავსებულიყო ბრაუნინგის 6,35x15მმ-ანი (.25ACP) პისტოლეტის ვაზნის მასრა. რატომ არ დატოვეს მასრის ფუძე და კაფსულ მაალებელი სტანდარტული ხახით? ამ კითხვაზე პასუხის გაცემაში გვეხმარება ვაზნის კონსტრუქციის დეტალური შესწავლა.

მასრაში იდებოდა მოგრძო მეტალის ადაპტერი, ხოლო ამ ადაპტერის არხში მოთავსებული იყო დაახლოებით 3სმ (რიგი წყაროების თანახმად 23მმ) სიგრძის ნემსი (შეიძლება ვუწოდოთ ისარი), რომლის კალიბრიც შეადგენდა 0,76მმ-ს. სწორედ ამ ადაპტერის მოსათავსებლად იყო გაბურღული ვაზნის ფუძე. მასრაში ნემსიანი ადაპტერის ჩამაგრების შემდეგ იდებოდა ბრაუნინგის 6,35მმ-ანი პისტოლეტის ვაზნის კაფსულირებული მასრა და დენთის მუხტი.

სასხლეტზე თითის გამოკვრისას ნემსა ახდენდა 6,35მმ-ანი ბრაუნინგის ვაზნის კაფსულის აალებას, რომელიც თავისთავად იწვევდა დენთის მუხტის აფეთქებას. დენთის მუხტის აფეთქების შედეგად გამოყოფილი აირები უბიძგებდა 0.76მმ-ან ისრისებურ (ნემსისებურ) ტყვიას, რომელიც გაივლიდა ვაზნაში არსებულ ადაპტერს და შემდეგ ხვდებოდა გლუვ ლულა ადაპტერში. ნემსისებური ტყვია შედგებოდა ორი ნაწილისგან: 1. მოკლე წვეტიანი წინა ნაწილი დამზადებული იყო ვოლფრამისგან; 2. გრძელი უკანა ნაწილი, რომელიც მაგნიუმის შენადნობისგან იყო დამზადებული. ასეთი ორკომპონენტიანი კონსტრუქციის წყალობით ნემსისბური ტყვიის დასტაბილურება გლუვ ლულაში უკეთესად ხდებოდა. ნემსისებური ტყვიის უკანა ნაწილს, რომელიც მაგნიუმის შენადნობისგან იყო დამზადებული, გააჩნდა განივი ხრახნისებური ნაჭდევები, რომელშიც თავსდებოდა შესაბამისი დამაძინებელი ან პარალიტიკური მოქმედების მქონე ქიმიური შემადგენლობა. ნემსისებურ ტყვიას მიენიჭა სახელწოდება „Javette“. (აღნიშნული სახელით კომპანია „MB Associates“ -მა მანამდეც წარმოადგინა საცდელი პერსპექტიული ვაზნები, რომელიც ტყვიის მაგივრად ისროდა რამოდენიმე ისარისებურ დამაზიანებელ ელემენტს).

მცირე მუხტის და გრძელი მიკროკალიბრული ლულის წყალობით გასროლის ხმა იყო საკმაოდ დაბალი, რაც იძლეოდა შეუმჩვნეველი გასროლის განხორციელების საშუალებას. ნემსისებური ტყვია ლულას ტოვებდა 240-250 მ/წამი სიჩქარით. საცდელი სროლებისას დადგინდა, რომ ნემსისებურ ტყვიას შეეძლო ცხოველის ბეწვის და ტყავის (ასევე ადამიანზე სროლის შემთხვევაში ტანისასამოსის და ტყავის) გახვრეტა. ვინაიდან ნემსისებური ტყვია იყო მიკროკალიბრული, ბიოლოგიურ სამიზნეზე მოხვედრისას არ ჰქონდა მკვეთრად შესამჩნევი ტკივილის შეგრძნება. სამიზნე უბრალოდ იგრძნობდა მცირე ჩხვლეტას, რომელიც ჰგავდა მწერის ნაკბენს. ქიმიური შემადგენლობა სწრაფად იწყებდა სისხლში მოქმედებას, რომლის წყალობითაც სამიზნე დროის მცირე მონაკვეთში იძინებდა / პარალიზდებოდა და კარგავდა წინააღმდეგობის გაწევის უნარს. სანამ საყარაულო ძაღლს ან დაცვას ეძინა, დივერსიული ჯგუფი, სპეცდანიშნულების მებრძოლები, ახერხებდნენ დაცულ ტერიტორიაზე შეუმჩნევლად შეღწევას. დღეს არ არსებობს უტყუარი ცნობები „Javette“-ის რეალურ საბრძოლო პრაქტიკაში გამოყენების შესახებ, თუმცა რიგი წყაროები ამბობს, რომ მას იყიენებდნენ 1966-1973 წლებში ჩრდილოეთ ვიეტნამში.

კომპანია „MB Associates“ პროექტ “Javette”-ის ფარგლებში არ შეჩერებულა, მხოლოდ 5,56x45 კალიბრის სპეციალური ვაზნის შემუშავებით. მათ მიერ ასევე შეიქმნა ნემსისებური ტყვიით აღჭურვილი  .22LR ტიპის ვაზნა. სხვადასხვა წყაროებს თუ დავუჯერებთ ამ ვაზნების გამოყენება  ხდებოდა პისტოლეტებში High Standard (Hi-Standard) HDM, რომლითაც CIA (Central Intellegence Agency) იყო შეიარაღებული.

ფოტოზე გამოსახულია პისტოლეტი High Standard (Hi-Standard) HDM

მოგვიანებით კომპანია „MB Associates“-მა, მერილენდში მდებარე Fort Detrick-ის სამხედრო ობიექტიდან, რომელშიც შედიოდა ამერიკის არმიის სამედიცინო ცენტრი ე.წ. MEDCOM (Medical Command) და ბიოლოგიურ-ბაქტერიული (ასევე ენტემოლოგიური) იარაღის სამეცნიერო-კვლევითი ლაბორატორები, მიიღო შეკვეთა ნემსისებურ ტყვიებზე, რომელიც აშშ-ს ცენტრალური დაზვერვის სააგენტოსთვის (CIA) უნდა შემუშავებულიყო.  პირველი ვარიანტის „Javette“- ტიპის ნემსისებური ტყვია (რომელზეც ზევით ვისაუბრეთ) რჩებოდა ადამიანის ორგანიზმში და მისი აღმოჩენა შესაძლებელი იყო, ხოლო CIA-ს ესაჭიროებოდა ისეთი ნემსისებური ტყვია, რომელიც აორთქლდებოდა ორგანიზმში. გადაწყდა რომ ახალი ნემსისებური ტყვია ყოფილიყო დამზადებული ვოლფრამისებური ფხვნილისგან, რომელიც სპეციალური წებოთი შეერთდებოდა. წებო სისხლში მოხვედრისას იქნებოდა ხსნადი, რაც სხლეუში შესვლისას გამოიწვევდა მისი სტრუქტურის დაშლას. ანუ მარტივად, რომ ვთქვათ ტყვია აორთქლდებოდა ორგანიზმში შესვლისას. ასეთ ნემსისებურ ტყვიაში უკვე გამოყენებულ იქნებოდა სხვადასხვა ლეტალური მოქმედების ბიოლოგიურ-ბაქტერიული შემადგენლობა და ორგანული წარმომავლობის ტოქსინები, მაგალითად ერეთრთი ტოქსინი განკუთვნილი იყო გულსისხლძარღვთა სისტემისთვის და სხეულში მოხვედრისას იწვედა ინფარქტით გარდაცვალებას. ნემსისებური ტყვიის უკანა ნაწილი უნდა დამზადებულიყო, ასევე ხსნადი პლასტმასისგან, რომელიც სისხლთან კონტაქტისას დადნებოდა.

ცვლილება შევიდა ასევე ვაზნის კონსტრუქციაში. ახალი ვაზნა უნდა ყოფილიყო მრავალჯერადი გამოყენების და შესაძლებელი უნდა ყოფილიყო მისი გადამუხტვა. ასევე მაქსიმალურად ჩუმი გასროლისთვის ვაზნა აღიჭურვა ელექტრონული ამაალებელით. აღნიშნულ ვაზნაზე შეიქმნა სპეციალური ერთმუხტიანი პისტოლეტი, რომელსაც არ ჰქონდა არც გასროლის ხმა და არც კაფსულაზე ნემსის დარტყმის შედეგად გამოწვეული ჩხაკუნი. ვაზნის ფუძეში არსებული მაალებელი შემადგენლობა სასხლეტზე თითის დაჭერის დროს გაგზავნილი ელექტრონული იმპულსით დეტონირდებოდა.

დღეს არ არსებობს რაიმე ოფიციალური ცნობები ამ პისტოლეტების რეალურ სიტუაცებში გამოყენების შესახებ, თუმცა სხვადასხვა წყაროების თანახმად იგი საცდელი სახით ვიეტნამის ომში იქნა გამოყენებული.  1969-70 წლებში აშშ-ს რიგით 37-ე პერზიდენტმა რიჩარდ ნიქსონმა (Richard Milhous Nixon) თავის ბრძანებით აკრძალა ქიმიური და ბაქტერიოლოგიური იარაღის გამოყენება. შესაბამისად „MB Associates“-ის ქმნილებაც მოხვდა აკრძალული იარაღის ნუსხაში.

მოგვიანებით, როდესაც ინფორმაციამ ნემსისებური ვაზნების შესახებ საზოგადოებაში გაჟონა, მასზე გათვლილ პისტოლეტს შეარქვეს სახელი  „Heart Attack Gun“ (გულის შეტევის პისტოლეტი).

1975 წელს აშს-ს კონგრესმა გამართა სხდომა, რომელიც ეძღვნებოდა CIA-ს საქმიანობას. აღნიშნულ ღონისძიებაზე სხვადასხვა საკითხებთან ერთად განხილულ იქნა ასევე კომპანია „MB Associates“ -ის მიერ შექმნილი იარაღები. სწორედ ამ დროს სხდომათა დარბაზში დემონსტრირებულ იქნა რამოდენიმე ცალი „Heart Attack Gun“.

ფოტოზე გამოსახულია სენატორი ფრენკ ჩერჩი და ჯონ ტაუერი, რომლებიც ახდენენ პისტოლეტის „Heart Attack Gun“ დემონსტრირებას. ფოტოს ავტორი Washingtonpost.com

ამ ფაქტის შემდეგ საზოგადოებაში უამრავი მითქმა-მოთქმა გავრცელდა სხვადასხვა ადამიანთა მკვლელობის შესახებ, რომელთაც მანამდე არ აწუხებდათ გული და მოულოდნელად გულის შეტევით გარდაიცვალნენ. ბუნებრივია ასეთი გარდაცვალების ფაქტები ყოველთვის იწვევს საზოგადოების ეჭვს, მაგრამ არავინ არ იცის თუ კონკრეტულად სად? როდის? ვის მიმართ? იქნა გამოყენებული „Heart Attack Gun“ და ალბათ არც არასოდეს გახდება ცნობილი!

გურევიჩის წყლიანი ვაზნები

ჩვენს ბლოგზე გამოქვეყნებულ სტატიაში [ამერიკული პროგრამა“Whisper”] ავღნიშნეთ, რომ არსებობს მასრებში დენთის აირების გადაკეტვის ჰიდრავლიკურ-სითხიანი სისტემა. ამ სტატიაში შევეცდები მოგაწოდოთ ინფორმაცია სწორედ ამ კატეგორიის რამოდენიმე საცდელ ვაზნებზე.

ყველაზე ადრეული ჰიდრავლიკურ-სითხიანი ჩუმი ვაზნა ამერიკის შეერთებულ შტატებში დაპატენტებულია ნომრით 692,819 (პატენტი თარიღდება 1902 წლის 11 თებერვალი). მის შემქმნელად მოხსენიებულია Bissell-ი (ჯოზეფ ე. ბისელი). ამ ეტაპზე უცნობია მოხდა თუ არა ვაზნების ოფიციალური გამოცდა, ან დამზადდა თუ არა იგი საერთოდ. ერთადერთი ჩანაწერი მის შესახებ რომელიც მე შემხვედრია გაკეთებულა 1999 წელს გამოცემულ IAA-(International Ammunition Association) ჟურნალში, სადაც ვაზნის შექმნის დრო თარიღდება 1900 წლით.

Bissell-ის საპატენტო ცნობიდან ამოღებული ნახაზები

Bissell-ის ვაზნის აგებულება იყო შემდეგი სახის, მასრაში მოთავსებული იყო დენთის მცირე მუხტი, შემდეგ მეტალის პატარა დგუში, დგუშის შემდეგ მასრის მთელი მოცულობა სავსე იყო სითხით და შემდეგ მასრის ყელში ჩამაგრებული იყო ტყვია. გასროლისას დენთი უბიძგებდა დგუშს, დგუში კი უბიძგებდა სითხეს, სითხე ახდენდა ტყვიის ამოგდებას მასრის ყელიდან და უზრუნველყოფდა მის გადაადგილებას იარაღის ლულაში. მეტალის მოკლე დგუში კი იჭედებოდა მასრის ყელში და ახდენდა დენთის აირების გადაკეტვას. შესაბამისად გასროლა გამოდიოდა ჩუმი, უკვამლო და ალისგარეშე. მარტივად რომ შევხედოთ ამ სისტემას იგი მუშაობს, როგორც სამედიცინო შპრიცი. იმ პერიოდში არ არსებობდა რაიმე დახვეწილი ტექნოლოგიები, რისი მეშვეობითაც დაამზადებდნენ ასეთ ვაზნებს. სწორედ ამიტომ არ გამახვილებულა მასზე ყურადღება და მივიწყებულ იქნა.

პირველი მსოფლიო ომის დასრულების შემდგომ რუსეთში დადგა ისეთი იარაღის საჭიროება, რომლის გასროლაც არ იქნებოდა შესამჩნევი, ანუ იარაღს  არ უნდა ჰქონოდა გასროლის ხმა, კვამლი და ლულიდან გამოვარდნილი ალი. ამ პერიოდში რუსეთის შეიარაღებაში იყო ორი ძირითადი ცეცხლსასროლი იარაღი:  ნაგანის 1895 წლის რევოლვერი და მოსინის 1891 წლის შაშხანა. შესაბამისად იდეების გენერირება ხდებოდა ზუსტად ამ ორი იარაღის გარშემო.

1929 წელს რუსმა ძმებმა ვ.გ და ი.გ. მიტინებმა (В.Г.  И.Г. Митин) ნაგანის 1895წლის მოდელის რევოლვერისათვის შექმნეს სპეციალური მაყუჩი, რომელსაც შემოკლებით უწოდეს „БраМит“ – (Братья Митины). მოგვიანებით ძმები მიტინების მიერ შეიქმნა აგრეთვე მოსინის შაშხანისთვის განკუთვნილი მაყუჩიც. ძმები მიტინების მაყუჩები სწრაფად განიცდიდნენ სხვადასხვა გადამუშავებებს და იხვეწებოდნენ. ბრამიტით აღჭურვილი ნაგანის რევოლვერებისთვის შეიქმნა აგრეთვე სპეციალური ვაზნები, რომელიც იყო დამძიმებული წვეტიანი ტყვიით.

თავის დანიშნულებას ბრამიტი ასრულებდა, მაგრამ ზრდიდა იარაღის წონას(მასას) და გაბარიტებს. გარდა ამისა სროლა მთლიანად ჩუმი არ იყო და მაინც ისმოდა გარკვეული ტკაცუნი. სწორედ ამიტომ სხვადასხვა კონსტრუქტორები მუშაობდნენ ჩუმი გასროლის ალტერნატიულ გზებზე. ერთერთი ასეთი კონსტრუქტორი იყო ქალაქ ტულის იარაღის ქარხნის თანამშრომელი ევგენი სამოილოვიჩ გურევიჩი (Евгений Самойлович Гуревич), რომელმაც სწორედ ჰიდრავლიკურ-სითხიანი რედუქტორის პრინციპი აირჩია. ანალოგიურ პრინციპზე მუშაობდა რუსეთში მანამდე შექმნილი საცდელ-ექსპერიმენტალური ნაღმტყორცნები. აქვე მინდა ავღნიშნო, რომ  გურევიჩი არის პირველი რუსული ვერტიკალური ორლულიანი სანადირო თოფის ავტორი.

ევგენი გურევიჩი (Евгений Самойлович Гуревич)

გურევიჩმა ექსპერიმენტალური ვაზნების კონსტრუირება დაიწყო მეორე მსოფლიო ომის დასაწყისში და 43 წელს უკვე მზად ჰქონდა ორი განსხვავებული კალიბრის ვაზნა. პირველი 6,5მმ-ანი ტყვიით, რომელსაც გააჩნდა 20კალიბრიანი სანადირო თოფის ვაზნის თითბერის მასრა ჩვეულებრივი კაფსულ-მაალებლით, ხოლო მეორე 5,6მმ-ანი  32 კალიბრიანი სანადირო თოფის ვაზნის ბიმეტალის მასრიანი და «Жевело»-ს ტიპის კაფსულ-მაალებლით. 

მარცხნივ სანადირო თოფის ვაზნის რუსული სტანდარტული კაფსულ-მაალებელი, მარჯვნივ კაფსულ მაალებელი «Жевело», რომელიც ასევე ხშირად გამოიყენებოდა სანადირო თოფის ვაზნებში

ვაზნები წარმოადგენდა შემდეგ მოწყობილობას: კაფსულიანი ცილინდრული მასრის ფსკერზე მოთავსებული იყო მცირე რაოდენობის უკვამლო დენთის მუხტი, რომელიც პიჟით გამოყოფილი იყო მასრის ძირითადი მოცულობისაგან. ძირითადი მოცულობითი სივრცე სავსე იყო წყლით. პიჟი შედგებოდა ორი წყვილი მუყაოს წრისაგან, რომლებიც ერთმანეთისგან გამოყოფილი იყო ფოლადის წრით (ფოლადის პიჟით). დენთის მხრიდან დამატებით იდო კიდევ ერთი მუყაოს საფენი, ხოლო წყლის მხარეს კი პიჟი დაფარული იყო პარაფინით (ცვილით), რათა წყალს არ დაესველებინა დენთის მუხტი. მასრის ტუჩთან მირჩილული იყო ლატუნის გადამბმელი შტუცერი ე.წ (Втулка), რომელშიც ჩამჯდარი იყო ტყვიისგან დამზადებული „საზარბაზნე სალაში“ (რუსულად Пушсало) ამოვლებული ტყვია, რათა გარეთ არ გამოეღწია წყალს. გარდა ამისა ტყვიაზე წასმული საზარბაზნე სალა იცავდა მას კოროზიისაგან. [საზარბაზნე სალა - საცხი (ПВК) არის საკონსერვაციო დამცავი, რომელიც შედგება პეტროლატუმითა და ცერაზინით შესქელებული ნავთობის ზეთისაგან. შეიცავს ანტიკოროზიულ შემადგენლობას. ძირითადი მახასიათებლები: მაღალი ადგეზიური და კონსერვაციული მოქმედება, წყალგამძლეობა. გამოიყენება მეტალის ნაკეთობების კოროზიისაგან დასაცავად, ხელს უშლის ჟანგვას].

ვაზნების დამუხტვა იყო საკმაოდ შრომატევადი და ხორცილდებოდა შემდგომი მეთოდით: კაფსულირებულ მასრაში იყრებოდა დენთის მუხტი,  რომელიც იხურებოდა პიჟებით, შემდგომ ისხმებოდა პარაფინი და ხდებოდა მასრაზე ლატუნის შტუცერის კალით მიჩრჩილვა, მასრაზე დარჩენილი ზედმეტი კალა იწმინდებოდა. მასრაში დარჩენილ თავისუფალ სივრცეში ხდებოდა წყლის ჩასხმა და საბოლოოდ იხურებოდა ტყვიის შტუცერში ჩასმით / ჩამაგრებით.

გურევიჩის ვაზნების მუშაობის პრინციპი

ვაზნის მოწყობილობა ეფუძნებოდა ჰიდრავლიკური რედუქტორის პრინციპს და დენთის გაფართოვების მოცულობით ცვლად-ჩაკეტილობას, რაც ჩუმ გასროლას განაპირობებდა. გასროლისას დენთის აირები წნევის მეშვეობით გადაადგილბდა პიჟს, რომელიც თავისთავად უბიძგებდა წყალს, წყალი კი ტყვიას. მიწოლილი წყლის ხარჯზე ტყვია გადაადგილდებოდა ლულაში, პიჟი მიაღწევდა მასრის ტუჩთან დამაგრებულ შტუცერთან და გადაკეტავდა დენთის აირებს, რომლებიც მოექცეოდნენ მასრის კორპუსში არსებულ მოცულობით ჩაკეტილობაში, რაც უზრუნველყოფდა უხმო (ჩუმ) და ალისგარეშე გასროლას.  ვაზნის სივრცეში მოთავსებული წყლის მოცულობა უტოლდებოდა იარაღის ლულის მოცულობას.

გურევიჩის ერთმუხტიანი პისტოლეტები "a"-6,5მმ-ანი პისტოლეტი მისი ვაზნით, "b"-5,6მმ-ანი პისტოლეტი მისი ვაზნით

საექსპერიმენტოდ დამზადებულ იქნა გურევიჩის ორ სხვადასხვა კალიბრის ვაზნაზე გათვლილი 5,6მმანი და 6,5მმ-ანი ერთმუხტიანი პისტოლეტები, რომელიც სანადირო თოფის პრინციპს იყენებდა.

ვაზნების გამოცდა გაიმართა 1943 წლის ნოემბერში სასროლო და სანაღმტყორცნო შეიარაღების  სამეცნიერო-კვლევით პოლიგონზე (აბრევიატურა  НИПСМВО - Научно-Исследовательский Полигон  Стрелкового и Минометного Вооружения).

გამოცდებმა აჩვენეს, რომ 6,5მმ კალიბრის ვაზნების ტყვიის საწყისი სიჩქარე მრყეობდა  189-დან 239 მ/წამამდე, ხოლო 5,6მმ-ანის 201-დან 222მ/წამამდე. შედარებისთვის ნაგან-ბრამიტიდან ნასროლი ტყვიის საწყისი სიჩქარე 278-293მ/წამს შეადგენდა. ვაზნის ტექნიკურ მახასიათებლებში და საგამოცდო დოკუმენტაციაში დაფიქსირდა საშუალო საწყისი სიჩქარე 222-230მ/წამი 6,5მმ-ანი ვაზნისათვის, ხოლო 214-222 მ/წამი 5,6მმ-ანი ვაზნისათვის.

გამოცდა სიზუსტეზე

გამომდინარე იქიდან, რომ საცდელი სროლებისას არ იყო დამზადებული ვაზნების დიდი რაოდენობა, სროლის სიბურჯღლე (შეჯგუფება) განისაზღვრებოდა სიმაღლეში და გვერდით გადახრის ალბათობით.

თავდაცვის სამინისტროს მთავარი სარაკეტო-საარტილერიო სამმართველოს (ГРАУ) მიერ შემოღებული იქნა იარაღის ვაზნების გამოცდის სპეციალური წესი, რომლის თანახმადაც საცდელი სროლებისას ტყვიის სამიზნედან გადახრის ალბათობას ზომავდნენ სამი ძირითადი პარამეტრით:

·         Вб - ტყვიბის დამიზნების ადგილიდან გადახრის ალბათობა გვერდით;

·         Вв -ტყვიების დამიზნების ადგილიდან გადახრის ალბათობა ზევით;

·         Вд - გადახრის ალბათობა შორ მანძილზე.

ვინაიდან ამ შემთხვევაში გამოცდა ეხებოდა მოკლელულიან იარაღს, რომელთა გამოყენებაც ხდებოდა მაქსიმუმ 20 მეტრზე, საცდელი სროლებისას ყურადღება მიენიჭა მხოლოდ ორ ძირითად პარამეტრს. კერძოდ: ტყვიის გადახრის ალბათობას გვერდით (Вб) და ტყვიის გადახრის ალბათობას სიმაღლეში (Вв).

საცდელი სროლა მიმდინარეობდა 15 მეტრ დისტანციაზე დამიზნებით და თითო სერიაში ხდებოდა 5ცალი ვაზნის გასროლა. სადაც გამოვლინდა შემდეგი შედეგები:

მოცემული ცხრილით თუ ვიმსჯელებთ ყველაზე კარგი შედეგი აჩვენა ნაგანის რევოლვერმა, რომელიც არ იყო აღჭურვილი ხმის ჩამხშობი მაყუჩით, შემდეგ მოდის გურევიჩის 5,6მმ-ან ვაზნაზე გათვლილი ერთმუხტიანი პისტოლეტი, შემდეგ კი გურევიჩის 6,5მმ-ან ვაზნაზე გათვლილი ერთმუხტიანი პისტოლეტი. ბრამიტის მოწყობილობით აღჭურვილმა ნაგანის რევოლვერმა აჩვენა ყველაზე ცუდი შედეგი.  საცდელი სროლები მიმდინარეობდა შებინდებულ დროს და ღია სივრცეში. შებინდებული დღის პერიოდი სპეციალურად იქნა შერჩეული, რათა კარგად დაფიქსირებულიყო ხდებოდა თუ არა გასროლების დროს ლულიდან ალის გამოსვლა. გურევიჩის პისტოლეტებიდან და ბრამიტით აღჭურვილი ნაგანის რევოლვერიდან არ დაფიქსირებულა ალის ან ნაპერწკლების გამოსვლა. საცდელი გასროლებისას ორი დამკვირვებელი იდგა მსროლელისგან მარჯვნივ და მარცხნივ, რომლებიც აკვირდებოდნენ გასროლის ხმას. მათი ანგარიშის თანახმად სროლის ხმა გადანაწილდა შემდეგნაირად:

1.      6,5მმ-ანი გურევიჩი (ყველაზე ჩუმი გასროლა);

       2.      5,6მმ-ანი გურევიჩი;

3.      ნაგანის რევოლვერი ბრამიტის ხმის ჩამხშობით;

4.      კაროვინის პისტოლეტი ТК;

5.      ნაგანის რევოლვერი ხმისჩამხშობის გარეშე;

6.      ტოკარევის სისტემის პისტოლეტი ТТ (ყველაზე მაღალი გასროლის ხმა).

გამოცდა ტყვიის შეღწევადობაზე (პენეტრაციაზე)

საბჭოთა კავშირში იარაღის და ვაზნების გამოცდისას აუცილებელ ეტაპს წარმოადგენდა ტყვიის შეღწევადობის (პენეტრაციის) გაზომვა. იმ პერიოდში ვაზნის ბალისტიკურ მონაცემში რუსებისთვის პირველი ადგილი ეკავა მხვრეტელობას. თუ ტყვია ხვრეტდა ბევრ ფიჭვის დაფას ან სხვა წინააღმდეგობას ესეიგი ღირდა მისი შეიარაღებაში მიღება და წარმოება. შეიძლება ითქვას, რომ მსგავსი მიდგომა დღესაც აქტუალურია რუსეთში, რადგანაც მათი თანამედროვე იარაღის გაპიარება/გარეკლამება ყოველთვის მოიცავს პენეტრაციაზე ხაზგასმას.

გურევიჩის ვაზნების გამოცდისას ტყვიის პენეტრაციის გაზომვა ხდებოდა 3 დუიმიანი ფიჭვის დაფების პაკეტზე სროლით. ფიჭვის პაკეტები ელაგა ერთმანეთისგან 75 სანტიმეტრიანი ინტერვალებით, ხოლო სროლა ხდებოდა 10 მეტრ დისტანციიდან. 6,5მმ-ანი ვაზნების შედეგი თანაბარი იყო ბრამიტის მოწყობილობით აღჭურვილი ნაგანის რევოლვერისა, ხოლო 5,6მმ-ანი ვაზნა შეღწევადობით ჩამოუვარდებოდა კაროვინის პისტოლეტიდან (ТК) ნასროლ 6,35მმ-ან ბრაუნინგის ვაზნებს.

შეფერხებები და უარყოფითი ფაქტები საცდელი სროლებისას

გურევიჩის ვაზნებზე გათვლილი ერთმუხტიანი პისტოლეტებიდან საცდელი სროლებისას გამოვლინდა ვაზნების შემდეგი უარყოფითი ფაქტორები:

-         მასრა იბერებოდა და იჭედებოდა ლულის სავაზნეში. შესაბამისად ვაზნის ამოღება ხდებოდა დამხმარე საშუალებების გამოყენებით;

-         რიგ შემთხვევებში ვაზნის მასრაში ჩამაგრებული შტუცერი ძვრებოდა მასრას და იჭედებოდა ლულის სავაზნეში;

-         ხშირ შემთხვევაში შტუცერი იბზარებოდა ან წყდებოდა მირჩილული ადგილიდან;

-         დაფიქსირდა აგრეთვე ნახეთქები და ბზარები მასრის კორპუსის სხვადასხვა ნაწილებში;

-         კაფსულ-მაალებელი ვარდებოდა ბუდიდან და ხშირად აპარებდა დენთის აირებს;

-         გურევიჩის პისტოლეტის ლულიდან გასროლის დროს გამოიფრქვევოდა წყლის შხეფები, რაც მსროლელისთვის ქმნიდა დამატებით დისკომფორტს.

საბოლოო ჯამში დეფექტიანი მასრების რაოდენობამ 6,5მმ-ან ვაზნებში შეადგინა  89%, ხოლო - 5,6მმ-ან ვაზნებში  44%. გამომცდელები დაფიქრდნენ კიდევ ერთ მინუსზე, კერძოდ: ვინაიდან ვაზნაში გამოიყენებოდა წყალი, ცივ კლიმატურ პირობებში იგი უბრალოდ გაიყინებოდა და ვერ განხორციელდებოდა გასროლა.

ვინაიდან საცდელი სროლები წარმოებდა სპეციალური ერთმუხტიანი პისტოლეტებით, რომელიც არ იყო მაინცდამაინც ეფექტური იარაღი, გურევიჩმა გადაწყიტა შეექმნა რევოლვერი, რომელიც გათვლილი იქნებოდა მისი კონსტრუქციის წყლიან ვაზნებზე. გარდა აღნიშნულისა 5,6მმ-ან და 6,5მმ-ან ვაზნებს არ ჰქონდათ დიდი შემაკავებელი ენერგია. სწორედ ამიტომ გურევიჩის მიერ შეიქმნა ახალი 7,62მმ-ანი ვაზნა.

7,62მმ-ანი გურევიჩის ვაზნა რევოლვერისათვის 

ახალ 7,62მმ-ან ვაზნაზე ტულის იარაღის ქარხანაში (ТОЗ) სასწრაფო წესით დამზადებულ იქნა 5 მუხტიანი გურევიჩის რევოლვერი. რევოლვერი მუშაობდა საკმაოდ მარტივად, თუმცა იყო ძალიან დიდი. გააჩნდა ერთმაგი მოქმედების დამრტყმელ-გამშვები მექანიზმი და დოლურაში ვაზნების ჩალაგება ხდებოდა სათითაოდ მარცხნივ განთავსებული კარების გვერდით გადაწევით, ან ერთდოლულად, თუკი მსროლელი წინასწარ მოხსნიდა დოლურას რევოლვერის ჩარჩოდან.

გურევიჩის 7,62მმ-ან ვაზნაზე გათვლილი რევოლვერი

დოლურას გააჩნდა ზიგ-ზაგისებური ღარები, რომლის მეშვეობითაც ხდებოდა მისი გადატრიალება ჩახმახის შეყენებისას. ანალოგიურ სქემას იყენებდა 1878 წელს შექმნილი გერმანული რევოლვერი მაუზერ "ზიგ-ზაგი"  (Mauser Zig-Zag). 

გურევიჩის რევოლვერის დოლურა ზიგ-ზაგისებური ღარებით. სურათზე აგრეთვე ჩანს კარები, რომელიც ვაზნების ჩასალაგებლად გვერდით უნდა გადმოგვეწია

მიუხედავად იმისა, რომ გურევიჩის სისტემის ვაზნები სანადირო თოფის ვაზნის მასრებისგან მზადდებოდა, მათი წარმოება ბევრად რთული აღმოჩნდა ვიდრე ნაგან-ბრამიტის ვაზნები. ამ პერიოდში ომიც დასრულდა და საბოლოო ჯამში უარი თქვეს გურევიჩის რევოლვერის გამოცდებზე. სულ დამზადებულ იქნა რამოდენიმეცალი ეგზემპლარი.

მომავალში იგეგმებოდა თვითდამტენი მრავალმუხტიანი პისტოლეტების შემუშავება, რაც  ვაზნის კონსტრუქციიდან გამომდინარე ძალზედ რთულ საქმეს წარმოადგენდა.

ცდების დროს განიხილებოდა აგრეთვე ანალოგიური პრინციპის ვაზნების გამოყენება ტანკსაწინააღმდეგო თოფებშიც (ПТР), რომელთა ტყვიის საწყისი სიჩქარე იქნებოდა დაახლოებით 1000მ/წამში, ხოლო კალიბრი 14,5მმ, რაც სრულიად აბსურდულია, რადგანაც 1000მ/წამი საწყისი სიჩქარის მქონე ტყვიას თავისთავად ექნებოდა ხმოვანი ბარიერის გადალახვისას გრუხუნი და გასროლა ვერ გამოვიდოდა ჩუმი. გარდა აღნიშნულისა ჰიდრავლიკურ-სითხიანი პრინციპით 14,5მმ-ანი ტყვიის გასროლა საწყისი სიჩქარით 1000მ/წამში არარეალურად ჟღერს.

საბოლოოდ გურევიჩის წყლიანი ვაზნები მივიწყებულ იქნა. დღეს მისი ვაზნები აღარ არსებობს, ხოლო შემორჩენილი ერთი რევოლვერი ინახება მოსკოვის საარტილერიო მუზეუმში.

ფოტო გადაღებულია ტულის იარაღის მუზეუმში 1980 წელს სამეცნიერო ტექნიკური საზოგადოების სხდომაზე. მარცხნივ სიტყვით გამოდის ე.ს. გურევიჩი, ფოტოსურათის მარჯვენა კუთხეში ზის იგორ სტეჩკინი

ამერიკული პროგრამა "Whisper" (ჩურჩული)

ამერიკული პროგრამა რომლის შესახებაც ამ სტატიაში მინდა მოგითხროთ, დიდხანს იყო გასაიდუმლოებული, ხოლო პროგრამის ფარგლებში შექმნილი ამუნიციის (საბრძოლო მასალების) და მათი ნახაზების  99% განადგურებულ იქნა აშშ-ს მთავრობის მიერ. შესაბამისად დღეს ინფორმაცია ამ პროგრამაზე ძალიან მწირია.

რიგი წყაროების თანახმად 50-ან წლებში ამერიკის შეერთებულ შტატებში მოხდა პროგრამის წამოწყება, რომელიც მიზნად ისახავდა სპეციალური ჩუმი (უხმო) იარაღის და საბრძოლო მასალების შექმნას. მთავარი მოთხოვნა იყო შემდეგი სახის:

უნდა შექმნილიყო ან კომპლექსური სახით სპეციალური იარაღი და სპეციალური საბრძოლო მასალები (ვაზნები) ამ იარაღისთვის, ან მხოლოდ სპეციალური ვაზნები, რომლის გამოყენებაც შესაძლებელი იქნებოდა აშშ-ს შეიარაღებაში სრულად ან ნაწილობრივ არსებულ რომელიმე ხელის ცეცხლსასროლ იარაღში. მოთხოვნის თანახმად შექმნილი იარაღის და ვაზნების გამოყენების შემთხვევაში, გასროლა უნდა განხორციელებულიყო უხმოდ, ალის გარეშე და კვამლის გარეშე. საბოლოოდ მიღებულ იქნა გადაწყვეტილება, რომ მომხდარიყო მხოლოდ სპეციალური ვაზნების შემუშავება და არა კომპლექსურად (ვაზნა+იარაღი).

გასაიდუმლოებულ პროგრამას მიენიჭა სახელწოდება "Whisper" (ჩურჩული), ხოლო სამუშაოების შესრულება დაწყებულ იქნა Frankford Arsenal-ის სპეციალისტების მიერ. Frankford Arsenal-ი ჩამოყალბდა აშშ-ში 1816 წელს და მისი არსებობის მანილზე იგი ითვლებოდა მთავარ ცენტრად, სადაც ხდებოდა ამერიკის არმიისათვის ვაზნების შემუშავება, განვითარება და წარმოება. მეორე მსოფლიო ომის შემდგომ მასში რეგულარულად იყო დასაქმებული 1000-ზე მეტი ადამიანი. არსებობს ინფორმაცია, რომ პირველ მეორე მსოფლიო ომის პერიოდში დასაქმებულთა რაოდენობა 22 000-მდეც კი მერყეობდა. გარდა ვაზნების შემუშავებისა ცენტრი უზრუნვეყოფდა აგრეთვე საარტილერიო იარაღს და დანადგარების შეკეთებას და დასაწყობებას.

დღეს ყველასთვის ცნობილია ის ფაქტი, რომ ცეცხლსასროლ იარაღზე მაყუჩის გამოყენების შემთხვევაში იარაღიდან ნასროლი ტყვიის საწყისი სიჩქარე არ უნდა აღემატებოდეს ზებგერით სიჩქარეს, რადგანაც ტყვიის ჰაერთან შეჯახების მომენტში ხდება ხმოვანი ბარიერის გადალახვა და წარმოიქმნება ერთგვარი ხმოვანი ტალღა, რაც შეუძლებელს ხდის ჩუმ გასროლას. ბგერის გავრცელების სიჩქარედ მიჩნეულია 330-340 მეტრი წამში. აღნიშნული პარამეტრი უმნიშვნელოდ იცვლება სხვადასხვა ფაქტორებიდან გამომდინარე, რადგანაც ტემპერატურა და ჰაერის სიმკვრივე ახდენს ბგერის სიჩქარეზე გარკვეულ გავლენას. ცეცხლსასროლ იარაღში ტყვია ქვებგერითად ითვლება იმ შემთხვევაში, თუკი ლულიდან ან მაყუჩიდან გამოსვლისას მისი სიჩქარე ნაკლებია 330 მეტრ წამზე. მაყუჩის გამოყენებისას დენთის წვის შედეგად გამოყოფილი კვამლი მაინც აღწევს გარეთ და არც გასროლის ხმა არის ბოლომდე დახშული, შესაბამისად, მაყუჩი ვერ დააკმაყოფილებდა პროგრამა "Whisper"-ის მოთხოვნებს და კონსტრუქტორებს სხვა მეთოდები უნდა გამოეყენებინათ.

ზუსტად ამავე პერიოდში ანალოგიური საკითხით დაინტერესებული იყვნენ საბჭოთა კავშირში, სადაც სახელმწიფო უშიშროების კომიტეტის (სუკ) დაკვეთით  მუშაობა მიმდინარეობდა #14 ცენტრალურ საკონსტრუქტორო ბიუროში ЦКБ-14 (Центральное Конструкторское Бюро-14)  და სამეცნიერო-კვლევით ინსტიტუტში НИИ-61 (Научно-Исследовательский Институт-61). მუშაობის შედეგად იგორ სტეჩკინის მიერ შეიქმნა სპეციალური უხმო ვაზნები СП-1 და СП-2. (ინფორმაცია აღნიშნულ ვაზნებთან დაკავშირებით დიდი ხნის წინ იქნა გამოქვეყნებული ჩვენს ბლოგზე. შეგიძლიათ იხილოთ ბმულიები СП-1 და СП-2).

ამერიკელებმა გადაწყვიტეს შეექმნათ ვაზნა, რომელშიც გამოყენებული იქნებოდა გასროლის შემდეგ წარმოქმნილი დენთის აირების მასრაში გადაკეტვის პრინციპი. ამ პრინციპს ეძახიან აგრეთვე „ცვლად-ჩაკეტილი რედუქტორის“ პრინციპს. ზუსტად იგივე პრინციპით მუშაობდა სტეჩკინის მიერ შექმნილი საბჭოთა ვაზნა СП-2. დღეს იშვითად, მაგრამ მაინც მიმდინარეობს კამათი თემაზე, რუსები იყვნენ პირველები თუ ამერიკელები ვინც შექმნეს მასრაში აირების გადაკტვის პრინციპი. საბჭოთა ვაზნის საავტორო მოწმობა ნომრით 15840, რომელიც იგორ სტეჩკინის სახელზეა გაფორმებული, თარიღდება 1954 წლის 15 დეკემბერით. ოფიციალურად აშშ-ს არ ჰქონდა ამ პეროდში შექმნილი მასრაში აირების გადაკეტვის პრინციპზე დაფუძნებული ჩუმი ვაზნები. შესაძლოა ჰქონოდათ ნახაზები, იდეის დონეზე, რომლებიც საბჭოთა კავშირის მზვერავებმა ჩაიგდეს ხელთ და სტეჩკინმა დაასწრო მისი შექმნა. შესაძლოა ორივე მხარე დამოუკიდებლად მივიდა ამ იდეამდე. ეს თემა ბუნდოვანია და ალბათ ვერასოდეს ვერ მივიღებთ ზუსტ პასუხს.  იგივე პრინციპს იყენებდა ჯერ კიდევ 1900წელს შექმნილი ბიზელის (Bissell) ვაზნა, სადაც გამოიყენებოდა წყლიანი დგუშის პრინციპი. ანალოგიური სქემით მუშაობდა 40-ან წლებში შექმნილი გურევიჩის სპეციალური ვაზნები, რომელშიც წყალის დგუში გამოიყენება (გურევიჩის ვაზნებზე სტატია მომზადებული მაქვს და აუცილებლად გამოვაქვეყნებ). 1922წელს Holmes-მა შექმნა დგუშიანი ვაზნის მისეული ვარიანტი, რომელიც ტყვიის მაგივრად პატარა ფოლადის ისარს ისროდა. მე ჩემი სუბიექტური მოსაზრება გამაჩნია ამ პრინციპის ვაზნების შექმნასთან დაკავშირებით, რომელიც შესაძლოა მცდარიც იყოს. ვფიქრობ, რომ ამერიკელების და რუსების შემთხვევაშიც გავლენა მოახდინა მექსიკელი გენერლის, მანუელ მონდრაგონის (Manuel Mondragon) შაშხანის ვაზნამ, რომელიც ჯერ კიდევ 1894 წელს შექმნა შვეიცარიელმა პოლკოვნიკმა ედუარდ რუბინმა (Eduard Alexander Rubin). 

მონდრაგონის შაშხანის ვაზნა არაა ჩუმი (უხმო) და არც დენთის აირების გადაკეტვა ხდეაბ მასში. თუმცა მის ტყვიას მასრაში გააჩნია მრგვალი დგუშისებური დეტალი, რომელიც გასროლისას უბიძგებს ტყვიას და შემდეგ ჩერდება მასრის ყელთან. რუბინის აზრით აღნიშნული კონსტრუქცია უზრუნველყოფდა ტყვიის მაღალ საწყის სიჩქარეს, რადგანაც გასროლის შედეგად წარმოქმნილი დენთის აირები თანაბრად ნაწილდებოდა დგუშზე, დგუში კი უბიძგებდა ტყვიას. შესაძლოა სწორედ მონდრაგონის ვაზნა გამხდარიყო დენთის აირების მასრაში გადაკეტვის იდეის გენერატორი. ვიმეორებ ეს ჩემი მოსაზრებაა და არა უტყუარი ინფორმაცია.

5,2×68 მმ-ანი ვაზნა მონდრაგონის შაშხანისათვის

 

Frankford Arsenal-ის სპეციალისტებმა საფუძვლად აიღეს ამერიკული 7,62მმ-ანი ვაზნა .30-06. და მის ბაზაზე შეეცადნენ გაეკეთებინათ უხმო (ჩუმი) ვაზნა. როგორც ავღნიშნეთ ვაზნის სისტემა ეფუძნებოდა დენთის აირების მასრაში გადაკეტვის პრინციპს. 

მათ მიერ შექმნილი ვაზნა შედგებოდა ორკომპონენტიანი მასრისაგან, რომლის სქელ კორპუსშიც ჩახრახნილი იყო ფსკერი კაფსულ-მაალებლით, დენთის მუხტი, სპეციალური რეზინის ობტურატორი და მიმწოლი ღერო (დგუში), რომელიც უზრუნველყოფდა გასროლის დროს ტყვიაზე ენერგიის გადაცემას (დარტყმას). დეტალაურად რომ განვიხილოთ გასროლის პროცესი იყო შემდეგნაირი:

1.   კაფსულ-მაალებელი უზრუნველყოფდა დენთის აალებას;

2.   დენთის აალების შედეგად წარმოქმნილი აირები უბიძგებდნენ მიმწოლ ღეროს, რომელიც გადაადგილდებოდა წინ და უბიძგებდა ტყვიას;

3.   ტყვია მიმწოლი ღეროს მეშვეობით იღებდა სიჩქარეს და გადაადგილდებოდა ლულაში;

4.   მიმწოლი დგუში უკიდურეს წინა ნაწილში გადაადგილების შემდეგ მასრის ყელთან იჭედებოდა (ჩერდებოდა), ხოლო მის ძირზე დამაგრებული რეზინის საფენ-ობტურატორი უზრუნველყოფდა დენთის აირების ჩაკეტვას მასრის მოცულობით კამერაში. 

      ამერიკულ ვაზნას მიენიჭა ინდექსი "XM76", ხოლო მისი მეტრული აღნიშვნა ხდებოდა როგორც 7,62х63mm. XM76 -ის გამოყენება ხდებოდა  ჯონ გარანდის შაშხანაში “Garand M1”.  აქ პირველი შეკითხვა რომელიც დაგვებადება არის ის თუ როგორ იმუშავებდა გარანდის ავტომატიკა ასეთ ვაზნებზე? გასროლები ხდებოდა როგორც მექანიკურ (Bolt Action) შაშხანებში, ანუ ყოველი გასროლის შემდეგ მსროლელი ხელით ახდენდა საკეტის უკან გადაადგილებას, რადგანაც შაშხანა Garand M1-ის ავტომატიკის მუშაობის პრინციპი ეფუძნება ლულის არხიდან აირების გაყვანას, ხოლო ვაზნა XM76 იყენებდა აირების მასრაში გადაკეტვის მექანიზმს, შესაბამისად შაშხანის ლულაში აირები საერთოდ არ ხვდებოდა.

ცნობილია, რომ საცდელი სროლებისას გამოვლინდა შემდეგი უარყოფითი ფაქტორები:

·    ხშირად ხდებოდა კაფსულ მაალებლის მასრიდან გამოგდება, რადგანაც მასრაში დარჩენილი აირების შედეგადად წარმოიქმნებოდა წნევა, რომელიც ყველზე სუსტ რგოლს, ამ შემთხვევაში კაფსულ-მაალებელს აწვებოდა და ხდებოდა აირების გარეთ გამოვარდნა. აღნიშნული ნაკლის მოსაგვარებლად, კონსტრუქტორებმა კაფსულ-მაალებლის ბუდეში გააკეთეს დამატებითი არხი, რომლის წყალობით წნევა ახდენდა კაფსულ მაალებლის გვერდების ავტომატურ დეფორმირებას ისე, რომ აღარ ხდებოდა მისი ბუდედან გამოვარდნა. მარტივად რომ ვთქვათ კაფსულ-მაალებელი დეფორმირების ხარჯზე იჭედებოდა მის ბუდეში, რაც უზრუნველყოფდა ჰერმეტულობას.

·    მეორე უარყოფითი ფაქტორი ეხებოდა გასროლის შემდეგ მასრის ექსტრაქციის მუდმივ შეფერხებას, რადგანაც მასრიდან ამოშვერილი რჩებოდა მიმწოლი დგუშის ღერო, რომელიც ზრდიდა მასრის საერთო სიგრძეს. ანუ გასროლის შემდეგ ტყვიის ადგილს იკავებდა მასრიდან ამოწეული გრძელი მიმწოლი ღერო, შესაბამისად გასროლილი ვაზნის მასრა ხდებოდა უფრო გრძელი ვიდრე გაუსროლელი ვაზნა. ვინაიდან მიმწოლ ღეროს ვერ დაამოკლებდნენ, აღნიშნული პრობლემის მოგვარებას შეეცადნენ ღეროს სისქის შემცირებით. ანუ დააწვრილეს ღერო, რომ უფრო თავისუფლად ამოვარდნილიყო მასრა ლულის სავაზნედან. ამის მიუხედავად შემცირდა შეფერხებები ექსტრაქციისას, თუმცა პრობლემა ბოლომდე არ იქნა აღმოფხვრილი. შემდგომ შეეცადნენ დგუშის მაგივრად გამოეყენებინათ ჰიდრავლიკურ-სითხიანი პრინციპი, რომელზეც საბოლოოდ უარი თქვეს. ჰიდრავლიკურ-სითხიანი პრინციპი მუშაობს იგივენაირად, თუმცა გრძელი დგუშის მაგივრად მასრაში ჩამაგრებულია მოკლე დგუში და შემდეგ ჩასხმულია სითხე, (მაგალითად: წყალი ან თხელი ცვილი). გასროლისას მოკლე დგუში უბიძგებს სითხეს, სითხე კი უბიძგებს ტყვიას. ასეთი პრინციპი ზედმეტად აბინძურებს იარაღს, რადგანაც ლულაში გამოიფრქვევა სითხე. გარდა ამისა ვაზნების დამზადების პროცესი შედარებით რთულდება.

XM76 -ის ამერიკული პატენტი ნომრით 4,173,186  დათარიღებულია 1979 წლის 6 ნოემბრით. პირველ ნახაზზე მოყვანილია დგუშიანი ვაზნა გასროლამდე, მეორე ნახაზზე მოყვანილია ვაზნის მასრა გასროლის შემდეგ, ხოლო მესამე ნახაზე მოყვანილია ვაზნა მოკლე დგუშით და ჰიდრავლიკურ-სითხიანი პრინციპით.

·    ხშირად რეზინის ობტურატორი ვერ ახერხებდა დენთის წვის შედეგად გამოყოფილი აირების დროულ და  ხარისხიან (სრულ) გადაკეტვას, რაც თავისთავად იწვევდა ხმიან გასროლას.

საცდელი ვაზნები დამზადდა ორი ძირითადი ტიპის ტყვიით. ერთი ტყვია იყო მთლიანად ფოლადის და მისი მასა (წონა) შეადგენდა 4,01გრამს (62 გრეინი), ხოლო მეორე ტყვია იყო ტომპაკის გარსიანი მთლიანად ტყვიის გულათი დამზადებული, რომელიც იწონიდა 5,31 გრამს (82 გრეინი). იმისათვის რომ შემცირებულიყო ტყვიის ლულის არხზე ხახუნის პროცესი, ტყვია აღჭურვეს წამყავნი რგოლით. სწორედ აღნიშნული რგოლი ეხახუნებოდა ლულის ჭრილებს.

ვაზნის დეტალების ნახაზი შემორჩენილი დოკუმენტაციიდან

XM76-ის ტყვიის დაბალი საწყისი სიჩქარე და მისი მცირე მასა განაპირობებდა დაბალ საწყის ენერგიას, რომელიც შეადგენდა სულ რაღაც 157 ჯოულს. კონსტრუქტორები შეეცადნენ გადაემუშავებინათ ვაზნა. გადამუშავების შედეგად ფოლადის ტყვია დაამძიმეს 7,1 გრამამდე (110 გრეინი) და შეცვალეს დენთის მუხტის ტიპი. გადამუშავებული ვაზნის ტყვიის საწყისი სიჩქარე კვლავ 243 მ/წამს შეადგენდა, თუმცა მისი დამძიმების შედეგად, საწყისი ენერგია გაიზარდა 210 ჯოულამდე. 1960 წლის 13 იანვარს ახალ ვაზნას მიენიჭა ნომენკლატურა "XM115". დღეს არ არის შემორჩენილი  XM115 ნომენკლატურის არცერთი ვაზნა. მისი ნახაზები ნომრით FB 53140 თარიღდებოდა 1960 წლის 28 იანვრით და ვინაიდან იყო გასაიდუმლოებული, განადგურებულ იქნა სხვა დანარჩენ დოკუმენტაციასთან ერთად. მოგვიანებით როდესაც პროგრამა "Whisper"-ზე მოიხსნა გრიფი საიდუმლო, Frankford Arsenal-მა მოახდინა ვაზნის ნახაზის რეკონსტრუქცია.

 

ვაზნა XM115-ის რეკონსტრუქციული ნახაზი

მოგვიანებით Frankford Arsenal-ის კონსტრუქტორებმა, პროგრამა Whisper-ის ფარგლებში შეიმუშავეს .38 კალიბრის მქონე რევოლვერის ვაზნა, რომელიც მუშაობის პრინციპით XM76-ის იდენტური იყო. მისი 8,1 გრამიანი (125 გრენიანი) ტყვიის საწყისი სიჩქარე შეადგენდა 122 მეტრს წამში, ხოლო ლულიდან გამოსვლისას გააჩნდა ფაქტიურად სასაცილო ენერგია 61 ჯოული. აღნიშნული ვაზნის ნომენკლატურა (კოდური სახელწოდება) უცნობი იყო წლების მანძილზე. დღეს კი ამოტივტივდა ინფორმაცია, რომ მას მინიჭებული ჰქონდა ნომენკლატურა XM202. რამდენად შეესაბამება აღნიშნული ფაქტი სიმართლეს ამ ეტაპზე უცნობია.

მთავარი მინუსი, რომელიც გააჩნდა  XM76 და XM115 ვაზნებს იყო ის, რომ მისი გამოყენება ვერ ხდებოდა თვითდამტენ (ავტომატურ) ცეცხლსასროლ იარაღში.

საბოლოოდ ვაზნები არ იქნა მიღებული შეიარაღებაში, თუმცა გაგრძელდა მუშაობა ახალ ვაზნებზე. 1961 წელს წამოწყებულ იქნა პროგრამა სახელწოდებით “Silent Weapon System-ALPHA” (ჩუმი იარაღის სისტემა ალფა), რომელიც მიზნად ისახავდა ახალი ვაზნის და სპეციალური თვითდამტენი შაშხანის შექმნას.  პროგრამაში ჩართო  Springfield Arsenal- რომელსაც უნდა შეექმნა ახალი შაშხანა. Ballistic Research Laboratory-ჩართული უნდა ყოფილიყო ბალისტიკურ კვლევებში. ხოლო ვაზნის შემუშავება უნდა მომხდარიყო კვლავ Frankford Arsenal-ის სპეციალისტების მიერ. ასე გაჩნდა ახალი ვაზნა სახელწოდებით “ALPHA 3”, რომელიც თითქმის იგივე მინუსებით იყო სავსე რაც მის წინამორბედ ვაზნებს გააჩნდა. საბოლოოდ პროგრამა შეჩერდა, ხოლო  1977 წელს Frankford Arsenal დაიკეტა.

დღეს ამერიკის შეერთებულ შტატებში იწარმოება ვაზნა სახელწოდებით .300 Whisper და მისი სამხედრო/საარმიო ექვივალენტი .300 AAC Blackout (7.62x35). რათქმაუნდა ამ ვაზნებს არ აქვთ საერთო, Frankford Arsenal-ის მიერ შემნილ დგუშიან ვაზნებთან, თუმცა აღნიშნული ვაზნებიც ქვებგერითია და გამოიყენება მაყუჩით აღჭურვილ შაშხანებში.

ვაზნა XM76